ریال نیوز : عضو هیئت‌مدیره انجمن سواد رسانه‌ای کشور با تأکید بر ضرورت خروج رسانه‌های رسمی از چرخه واکنش، «آفند فرهنگی» را راهی برای بازپس‌گیری ابتکار عمل در روایت‌سازی و جهت‌دهی به افکار عمومی دانست.
به گزارش ریال نیوز ، قدرت رسانه‌ای در دنیای امروز تنها به تعداد شبکه‌ها، حجم تولید محتوا یا گستردگی مخاطبان وابسته نیست؛ بلکه قدرت واقعی در توانایی ساخت روایت، تعریف مسئله و جهت‌دهی به افکار عمومی شکل می‌گیرد. رسانه‌ای که همواره منتظر می‌ماند تا دیگران موضوعی را مطرح کنند و سپس به پاسخ‌گویی بپردازد، به‌تدریج ابتکار عمل را از دست می‌دهد.
آفند فرهنگی چیست؟
به گفته فاطمه مرادی، آفند فرهنگی را نباید با حمله تبلیغاتی، تولید محتوای شعاری یا پاسخ‌های تند رسانه‌ای اشتباه گرفت. آفند، پیش از هر چیز، یعنی توانایی پیش‌دستی در روایت‌سازی، طرح پرسش‌های اصلی جامعه و ارائه تصویری معتبر و جذاب از ارزش‌ها، هویت و آینده فرهنگی. به بیان دیگر، رسانه باید به‌جای حرکت در مسیری که دیگران ترسیم کرده‌اند، توانایی ساختن مسیر مستقل خود را داشته باشد.
مشکل رسانه‌های واکنشی
وی یکی از ضعف‌های جدی در عملکرد بخشی از رسانه‌های رسمی را گرفتارشدن در چرخه واکنش دانست؛ به این صورت که موضوعی در شبکه‌های اجتماعی مطرح می‌شود، روایتی شکل می‌گیرد، افکار عمومی تحت تأثیر قرار می‌گیرد و پس از آن رسانه رسمی وارد میدان می‌شود تا توضیح دهد، تکذیب کند یا از موضع خود دفاع کند.
مرادی تأکید کرد: در چنین شرایطی، حتی اگر پاسخ رسانه دقیق و مستند باشد، همچنان در چارچوبی حرکت می‌کند که دیگری ساخته است. مسئله فقط تأخیر در انتشار خبر نیست؛ مسئله واگذاری حق تعریف واقعیت و تعیین اولویت‌های افکار عمومی است.
به باور وی، دفاع از هویت و ارزش‌های فرهنگی ضروری است، اما دفاع دائمی نمی‌تواند جایگزین تولید اندیشه و روایت شود. رسانه‌ای که تمام ظرفیت خود را صرف پاسخ به حاشیه‌ها و مدیریت بحران‌های روزمره می‌کند، فرصت جریان‌سازی و پرداختن به مسائل عمیق جامعه را از دست می‌دهد.
آفند فرهنگی بدون شناخت جامعه ممکن نیست
رئیس دفتر انجمن سواد رسانه‌ای استان مرکزی با اشاره به این که نمی‌توان از برتری فرهنگی سخن گفت اما زبان، دغدغه‌ها و تجربه زیسته نسل جدید را نشناخت، خاطرنشان کرد: نوجوان امروز، خانواده امروز و جوانی که در فضای پیچیده شبکه‌های اجتماعی زندگی می‌کند، به ارتباطی متفاوت با رسانه نیاز دارد.
وی افزود: رسانه زمانی اثرگذار خواهد بود که مسائل واقعی مردم را بشناسد و بتواند میان ارزش‌های فرهنگی و زندگی روزمره آنان پیوند برقرار کند. استفاده از داده‌های اجتماعی، تحلیل شبکه‌های ارتباطی، هوش مصنوعی و شناخت رفتار مخاطب می‌تواند به این فرایند کمک کند؛ اما هیچ فناوری‌ای جای خلاقیت، تفکر مستقل و شناخت عمیق جامعه را نمی‌گیرد.
مرادی همچنین تأکید کرد که آفند فرهنگی با تقلید از الگوهای رسانه‌ای دیگران محقق نمی‌شود و استفاده از ابزارهای نوین ضروری است، اما رسانه باید منطق، زبان و الگوی روایت‌سازی مستقل خود را طراحی کند.
مردم؛ مخاطب یا شریک تولید معنا؟
وی یکی از مهم‌ترین الزامات تغییر موقعیت رسانه‌ای را عبور از ارتباط یک‌طرفه با مردم دانست و گفت: جامعه صرفاً دریافت‌کننده پیام نیست؛ مردم خود تولیدکننده روایت، تجربه و معنا هستند. رسانه‌ای که صدای گروه‌های اجتماعی، نخبگان، جوانان و تشکل‌های مردمی را نادیده بگیرد، بخش مهمی از ظرفیت فرهنگی خود را از دست می‌دهد.
به گفته مرادی، قدرت نرم زمانی شکل می‌گیرد که پیام رسانه‌ای به اعتماد، مشارکت و تجربه واقعی مردم پیوند بخورد و اعتبار رسانه از صداقت، شناخت واقعیت‌های جامعه و فراهم‌کردن فرصت گفت‌وگو به دست می‌آید.
از دفاع از گذشته تا ساختن آینده
رئیس دفتر انجمن سواد رسانه‌ای استان مرکزی یادآور شد: آفند فرهنگی به معنای کنارگذاشتن دفاع از ارزش‌ها نیست؛ بلکه به معنای تغییر نسبت میان دفاع و ابتکار است. رسانه باید علاوه بر پاسخ‌گویی به تهدیدها، توانایی پیش‌بینی تحولات، شناسایی مسائل نوظهور و ساخت روایت‌های آینده‌نگر را داشته باشد.
وی با بیان این‌که امروز بیش از هر زمان دیگری به رسانه‌هایی نیاز داریم که صرفاً خبررسان و پاسخ‌گو نباشند، بلکه بتوانند امید اجتماعی بسازند، ظرفیت‌های فرهنگی جامعه را کشف کنند و در شکل‌گیری گفت‌وگوهای عمومی نقش فعال داشته باشند، افزود: رسانه‌ای که فقط از داشته‌های فرهنگی دفاع می‌کند، ممکن است گذشته را حفظ کند؛ اما رسانه‌ای که قدرت خلق معنا و ساخت روایت دارد، در شکل‌دادن به آینده فرهنگی جامعه سهیم خواهد بود. آفند فرهنگی دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود: عبور از واکنش به ابتکار و از پاسخ‌گویی صرف به روایت‌سازی هوشمندانه.
