ریال نیوز : در سیاستگذاری کشاورزی جهان، پرسش فقط این نیست که دولت ها چقدر به تولیدکننده کمک میکند؛ مهمتر آن است که کمک چگونه طراحی شود. کشاورزی با خشکسالی، سیل، آفات و نوسان درآمد روبهروست و حمایت نادرست ممکن است قیمت و تولید را مختل کند؛ اما حمایت بیمهایِ درست، توان ادامه تولید را حفظ میکند.
نکته جالب به کارگیری اصطلاح«جعبههای رنگی» متعلق به موافقتنامه کشاورزی سازمان تجارت جهانی (WTO) است. بانک جهانی در تأمین مالی توسعه، مدیریت ریسک و امنیت غذایی نقش دارد؛ ولی معیار حقوقی این طبقهبندی را WTO تعیین میکند. در این چارچوب، جعبه سبز شامل حمایتهای دارای اثر ناچیز بر تجارت و تولید است؛ جعبه کهربایی یا زرد حمایتهای مختلکنندهتر، مانند پشتیبانی قیمتی و یارانه مستقیمِ وابسته به مقدار تولید را دربرمیگیرد؛ جعبه آبی حمایتهای مرتبط با محدودیت تولید را پوشش میدهد؛ و برای کشورهای درحالتوسعه، انعطافهای ویژهای موسوم به جعبه توسعه نیز وجود دارد.
ابعاد مالی موضوع چشمگیر است. برآورد OECD برای ۵۴ کشور نشان میدهد حمایتهای کشاورزی در سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ بهطور متوسط سالانه ۸۴۲ میلیارد دلار بوده است. چین حدود ۴۴ درصد، اتحادیه اروپا ۱۶ درصد و آمریکا ۶ درصد از حمایت مثبت تولیدکنندگان را به خود اختصاص دادهاند. برنامه مشترک کشاورزی اتحادیه اروپا برای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۷ نیز حدود ۳۰۷ میلیارد یورو منابع عمومی را بسیج میکند. در آمریکا، مدیریت ریسک و بیمه کشاورزی از محورهای مهم حمایت بودجهای است. این نمونهها نشان میدهد کشورهای عضو OECD و اقتصادهای بزرگ، حمایت را بهتدریج با ابزارهای مدیریت ریسک پیوند میزنند.
ضرورت این تغییر را آمار فائو روشن میکند: بلایای طبیعی در فاصله ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۳ حدود ۳٫۲۶ تریلیون دلار خسارت به کشاورزی جهان وارد کردهاند؛ یعنی بهطور متوسط سالانه ۹۹ میلیارد دلار. در چنین شرایطی، بیمه فقط جبران خسارت نیست؛ سازوکاری برای تداوم کشت وتولید غذا، حفظ سرمایه در گردش و جلوگیری از سقوط درآمدجامعه روستایی وتولیدی است.
البته هر یارانه بیمهای خودبهخود سبز نمیشود. اگر برنامه با معیارهای پیوست دوم موافقتنامه کشاورزی WTO، از جمله ضوابط بیمه درآمد و جبران خسارت بلایای طبیعی، منطبق باشد و به قیمت یا میزان تولید جاری گره نخورد، میتواند در جعبه سبز قرار گیرد.نکته بسیارمهم طراحی دقیق «بیمه شاخصمحور» (Index-based Insurance)، توجه به «ریسک مبنا» (Basis Risk) و «جداسازی از تولید» (Decoupling) است که در این مسیر اهمیت دارد.
بانک جهانی نیز در رویکردهای تابآوری و امنیت غذایی بر مدیریت ریسک و حفاظت از معیشت کشاورزان تأکید میکند. بنابراین، در تخصیص منابع عمومی، اولویت باید از یارانههای فراگیر و کمهدف به توسعه بیمه کشاورزی، مشارکت دولت در حقبیمه، دادههای اقلیمی و پوشش ریسکهای فاجعهآمیزبا اولویت بیمه های پارامتریک وشاخص محور،منتقل شود. حمایت بیمهایِ هدفمند، هم تولیدکننده را توانمند میکند و هم با رعایت ضوابط بینالمللی، امکان قرارگیری در جعبه سبز را دارد؛ ازاینرو بیمه کشاورزی باید درصدراولویتهای حمایتی دولت برای تولید غذا بنشیند.درایران نظام بیمه کشاورزی با حمایت نهاد دیرپا، معتبر وخوشنام بانک کشاورزی، از کنشگران اصلی عرصه مدیریت ریسک های مالی تولید در بخش کشاورزی وتولید غذاهستند.آن چه مشاهده می شود؛اهتمام وزیر جهادکشاورزی و وزیر اموراقتصادی ودارایی، درحمایت از تولید بابه کارگیری روش های نوین مدیریت ریسک وتولید دانش محور دراین عرصه مهم از سپهر اقتصادی-اجتماعی کشور است وامید می رود طرح های توسعه ای بیمه های پارامتریک با مشارکت مردم به نتیجه مطلوب دست یابد.
*رامین امینی زارع
پژوهشگر بانک وبیمه
منابع آماری و حقوقی
• OECD, Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2025 (آمار حمایت ۵۴ کشور و سهم چین، اتحادیه اروپا و آمریکا).
• OECD, European Union: Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2024 (بودجه برنامه مشترک کشاورزی ۲۰۲۳–۲۰۲۷).
• FAO, The Impact of Disasters on Agriculture and Food Security 2025 (خسارت ۳٫۲۶ تریلیون دلاری، ۱۹۹۱–۲۰۲۳).
• WTO, Agreement on Agriculture: Domestic Support in Agriculture / Annex 2 (معیارهای جعبه سبز و جعبههای حمایتی).