ریال نیوز : مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران می‌گوید در شرایط جنگی، مسئولیت اجتماعی ایجاب می‌کند پیش از انتشار اخبار، علاوه بر بررسی صحت آن‌ها، به پیامدهای انتشار نیز توجه کنیم و محتوایی منتشر کنیم که روحیه ملی را تقویت می‌کند.
به گزارش ریال نیوز ، در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، در کنار حملات نظامی، جبهه دیگری نیز علیه کشورمان فعال بود؛ جبهه‌ای که نه با سلاح و موشک، بلکه با انتشار اخبار جعلی، شایعات و عملیات روانی در فضای مجازی عمل می‌کرد. در این ایام، شبکه‌های اجتماعی مملو از اخبار تأییدنشده، روایت‌های متناقض و مطالبی بود که گاه بدون هیچ صحت‌سنجی، دست‌به‌دست بین کاربران ایرانی می‌چرخید؛ از شایعات درباره تحولات جنگ تا ویدئوهای جعلی و محتواهای ساختگی که با هوش مصنوعی تولید می‌شدند و گاه چنان به واقعیت شباهت داشتند که تشخیص حقیقت از دروغ را بسیار دشوار می‌کردند.
در چنین شرایطی، فضای مجازی به یکی از میدان‌های اصلی جنگ شناختی تبدیل شد؛ جنگی که هدفش فقط انتقال یک خبر نادرست نیست، بلکه تأثیرگذاری بر ذهن، باورها و احساسات مردم، ایجاد اضطراب و تضعیف اعتماد عمومی و تاب‌آوری اجتماعی است. برای واکاوی ابعاد این جنگ، شایعات در فضای مجازی و ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای در شرایط جنگی، با محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران به گفت‌وگو پرداختیم.
نقش شایعه در جنگ شناختی
افراسیابی با اشاره به اینکه کشورمان علاوه بر جنگ نظامی، درگیر جنگ شناختی نیز هست، توضیح داد: در این جنگ، شناخت، ادراک و باورهای افراد مورد هجمه قرار می‌گیرد و استفاده از شایعات، یکی از شیوه‌های عملیات روانی است. یکی از اهداف انتشار مداوم شایعات، به چالش کشیدن امنیت روانی جامعه و آسیب رساندن به آرامش مردم است. شایعه ممکن است امروز مطرح و مدتی بعد تکذیب شود، اما اضطرابی که ایجاد می‌کند در جامعه باقی می‌ماند. شاید ایجاد همین اضطراب، یکی از اهداف جنگ شناختی باشد؛ همچنین ممکن است هدف این باشد که افکار عمومی از فضای جنگ خسته شود و تاب‌آوری اجتماعی آسیب ببیند.
وی افزود: شایعه در برخی موضوعات ممکن است به شکل‌گیری کنش اجتماعی منجر شود، اما در بسیاری از شایعات دوران جنگ، لزوماً چنین کنشی شکل نگرفت. آنچه بیشتر رخ می‌دهد، از یک سو ایجاد اضطراب و از سوی دیگر خستگی ذهنی است که تاب‌آوری اجتماعی را کاهش می‌دهد.
مسئولیت رسانه‌های رسمی در برابر شایعات
مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران تأکید کرد: رسانه‌های رسمی باید به‌عنوان یک سپر دفاعی عمل کنند و به‌سرعت درباره موضوعات واکنش نشان دهند. هر آنچه را می‌دانند، به‌طور کامل با مردم در میان بگذارند؛ درباره آنچه نمی‌دانند، صریحاً بگویند که اطلاع ندارند و در موارد تردید نیز همین تردید را بیان کنند. این رفتار صادقانه به مخاطب اعتماد می‌دهد و باعث می‌شود احساس کند می‌تواند به رسانه رسمی تکیه کند.
او با اشاره به تجربه‌های گذشته گفت: عمدتاً در جاهایی ضربه خوردیم که اتفاقی رخ داد، اما ما درباره آن دیر صحبت کردیم و رسانه‌های دشمن ابتکار عمل را به دست گرفتند. آن‌ها به‌سرعت درباره مسئله صحبت کردند، اما ما با تأخیر واکنش نشان دادیم و در این فاصله، مردم دچار تردید شدند.
افزایش تاب‌آوری اجتماعی با حضور مردم
افراسیابی با اشاره به مجموعه اقدامات انجام‌شده، به‌ویژه حضور مردم در صحنه، گفت: از زمان جنگ رمضان تا به امروز، با وجود تمام فعالیت‌های رسانه‌های دشمن، نه‌تنها تاب‌آوری اجتماعی کاهش پیدا نکرده، بلکه افزایش یافته است. ممکن است در مقطعی ذهن مردم خسته شده باشد، اما اکنون با توجه به تبیین اهداف جنگ و حضور مردم در صحنه، خود مردم تلاش کردند در فضای روشنگری اجتماعی نقش جدی‌تری ایفا کنند. دیگر فقط رسانه‌های رسمی ایفای نقش نکردند؛ خود مردم نیز در فضای مجازی به رسانه تبدیل شدند.
وی هشدار داد: دشمن دست‌بردار نیست و همچنان به اقدامات خصمانه خود ادامه می‌دهد؛ بنابراین باید توجه داشته باشیم که ممکن است بار دیگر از شیوه‌های مختلفی برای آسیب‌رساندن به مردم استفاده کند.
استفاده از ظرفیت مردم
مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران بر لزوم مردمی‌سازی رسانه‌ها تأکید کرد و گفت: رسانه‌های رسمی باید به سراغ خود مردم بروند، پویش‌هایی شکل دهند و از مردم بخواهند محتواهایشان را ارسال کنند. متأسفانه تاکنون از این ظرفیت به‌اندازه کافی استفاده نکرده‌ایم. امروز دسترسی به رسانه‌های کاربرمحور و پیام‌رسان‌های اجتماعی در کشور در بالاترین سطح است و مردم کاملاً با آن‌ها آشنا هستند. اگر تعداد کارکنان یک رسانه رسمی محدود باشد، می‌تواند از ظرفیت شهروندخبرنگاران به‌عنوان تولیدکننده محتوا استفاده کند.
او با اشاره به تجربه رسانه‌های بیگانه گفت: رسانه‌های بیگانه سال‌هاست از این تکنیک استفاده می‌کنند. برای مثال، بی‌بی‌سی فارسی زمانی که برخی داروها در کشور کمیاب می‌شد، فراخوان می‌داد و از مردم می‌خواست ویدئوهایی تهیه کنند که نشان دهد دسترسی به دارو در ایران دشوار است. در آن مقطع، با وجود اینکه این الگو شناخته شده بود، ما به‌خوبی از آن استفاده نکردیم و اکنون نیز هنوز به‌اندازه ظرفیت‌مان از آن بهره نبردیم.
هوش مصنوعی و تشخیص محتوای جعلی
افراسیابی درباره گسترش هوش مصنوعی و تولید محتوای جعلی، از جمله دیپ‌فیک، گفت: هوش مصنوعی مدام پیشرفت می‌کند و محتواهای تولیدشده هر روز بیشتر به واقعیت شبیه می‌شوند؛ بنابراین راهکارهای فنی برای تشخیص جعلی‌بودن، در بسیاری از مواقع پاسخگو نخواهند بود. راهکار این است که مردم در وهله اول به رسانه‌های رسمی مراجعه کنند و بررسی کنند آیا محتوایی که در یک رسانه کاربرمحور دیده‌اند، رسانه رسمی نیز منتشر یا تأیید کرده است یا خیر.
وی افزود: محتواهای شایعه‌ساز معمولاً به‌گونه‌ای تولید می‌شوند که احساسات مخاطب را تحریک کنند تا سریع آن را به اشتراک بگذارد. در چنین شرایطی، فرد باید تأمل کند، درباره محتوا فکر کند و در فضای اینترنت جست‌وجو کند که آیا این محتوا در رسانه‌های قابل اعتماد منتشر شده است یا خیر. تنها در صورتی که شواهد و قرائن کافی برای درست‌بودن محتوا وجود داشته باشد، می‌توان آن را با دیگران به اشتراک گذاشت.
مسئولیت اجتماعی در شرایط جنگی
مدیرعامل انجمن سواد رسانه‌ای ایران تأکید کرد: در فضای جنگی، هرکدام از ما به‌عنوان یک ایرانی مسئولیت اجتماعی داریم. ممکن است خبری واقعاً درست باشد، اما انتشار آن باعث تضعیف روحیه مردم شود. در چنین شرایطی، مسئولیت اجتماعی ایجاب می‌کند لزوماً آن محتوا را منتشر نکنیم. هر خبر درستی نیازمند انتشار نیست؛ بهتر است محتوایی را به اشتراک بگذاریم که به تقویت روحیه، انسجام و قدرت ملت ایران کمک کند.
وی با اشاره به مفهوم دروازه‌بانی خبری گفت: هر اتفاقی که می‌افتد، لزوماً نباید منتشر شود. هر مطلبی که باعث ایجاد استرس و اضطراب در مردم می‌شود، ضرورتاً نیازی به انتشار ندارد. این مسائل دیگر صرفاً به سواد رسانه‌ای مربوط نمی‌شوند؛ بلکه به سواد سیاسی و مسئولیت اجتماعی نیز برمی‌گردند. اگر مطلبی درست باشد و انتشار آن به افزایش روحیه ملی و تقویت تاب‌آوری اجتماعی کمک کند، وظیفه من به‌عنوان یک ایرانی است که آن را به اشتراک بگذارم.
او همچنین بر نقش مردم در تکذیب شایعات تأکید کرد: هرکدام از ما، فارغ از حوزه فعالیت و تحصیل، اگر مهارت‌های سواد رسانه‌ای را آموخته باشیم و به این نتیجه برسیم که مطلبی اشتباه است، باید برای تکذیب آن اقدام کنیم. همه مردم باید خودشان را در این فضای جنگ شناختی سهیم بدانند.
ارزیابی عملکرد رسانه‌های رسمی
افراسیابی در پاسخ به این پرسش که رسانه‌های رسمی تا چه اندازه از ظرفیت رسانه‌های اجتماعی و مشارکت مردم استفاده کرده‌اند، گفت: این الگو سال‌ها قبل در کشور مورد توجه قرار گرفته و درباره آن کار شده بود، اما متأسفانه در ابتدای جنگ ۱۲ روزه از این ظرفیت استفاده نکردیم. حتی در اتفاقات دی‌ماه نیز نتوانستیم به‌خوبی از ظرفیت رسانه‌های اجتماعی استفاده کنیم. اما پس از شروع جنگ رمضان و هم‌زمان با حضور مردم در میدان‌ها، هم مردم بیشتر به کنشگری رسانه‌ای فکر کردند و هم رسانه‌ها بیش از گذشته به اهمیت نقش مردم پی بردند.
وی افزود: اگر حضور مردم در میدان‌ها نبود، چه‌بسا نمی‌توانستیم به این میزان از توفیق دست پیدا کنیم. شرایط تا حدودی بهتر شده است، اما باید سرعت بیشتری به این روند بدهیم. این ظرفیت صرفاً مختص شرایط جنگی نیست؛ حتی اگر جنگ با پیروزی قاطع ملت ایران به پایان برسد، باز هم مسائل مختلفی داریم که رسانه‌های رسمی می‌توانند با کمک مردم آن‌ها را مدیریت کنند.
او در پایان با اشاره به سخن شهید حاج قاسم سلیمانی گفت: در دل یک تهدید، گاهی فرصت‌هایی وجود دارد که در شرایط عادی به‌سختی پیدا می‌شوند. یکی از فرصت‌هایی که در این شرایط ایجاد شد، حرکت کشور به سمت استفاده از ظرفیت مردم بود؛ چه در جنگ نظامی، چه در حضور مردم در اجتماعات و چه در استفاده رسانه‌ها از ظرفیت مردمی در جنگ اخیر.
گزارش : مائده سادات مرویان حسینی / خبرگزاری مهر
